Một nghề nặng nhọc và nhiều hệ lụy

20/12/2018
Cần cù, chăm chỉ, tìm tòi một “nghề” để thoát đói nghèo, câu chuyện thành công của người dân xã Dương Liễu (huyện Hoài Đức, TP. Hà Nội) được minh chứng bằng việc nhiều địa phương khác đã đến đây để “học nghề”. Tuy nhiên, đằng sau những mái nhà cao tầng và thu nhập NLĐ tăng, hàng ngàn NLĐ được giải quyết việc làm thì hệ lụy ô nhiễm môi trường do bụi, ồn, chất thải, nước thải và sức khỏe của người dân là nỗi buồn khó giải của làng nghề này!

Làng nghề chế biến nông sản lớn nhất miền Bắc

Xã Dương Liễu có hơn 10.000 dân, sản xuất hơn 20 ngành nghề khác nhau với 1.069 hộ gia đình tham gia làm nghề.

Từ những năm 90 của thế kỷ trước, khi cái đói, cái nghèo còn đeo bám người dân Dương Liễu, như bao làng quê khác, đã có những lớp “thương nhân” đầu tiên vươn người đẩy chiếc xe đạp thô sơ bất chấp mưa bão, nắng cháy, tiến lên phía Bắc để mang sản phẩm địa phương lên trao đổi lấy lời. Thế rồi, chính họ đã nhận thấy giá trị kinh tế từ những củ sắn, của dong giềng (được đồng bào miến núi trồng) nếu chắt lọc thành tinh bột sẽ cho ra đời rất nhiều mặt hàng thực phẩm. Do đó, một chuyến, hai chuyến rồi hàng chục, hàng trăm chuyến xe tải nối đuôi nhau vận chuyển mặt hàng nông lâm sản này về xuôi và tập kết đầu tiên ở Dương Liễu.

Qua hơn 20 năm, Dương Liễu đã trở thành làng nghề chế biến nông lâm sản thực phẩm lớn nhất của miền Bắc. Củ sắn, củ dong giềng có thời kỳ đã lăn vào góc nhà, góc bếp… bởi có đến trên 70% hộ gia đình coi đây là nghề phụ. Sau này, từ “nghề phụ”, công việc chế biến nông lâm sản đã trở thành “nghề chính” của không ít không ít NLĐ và gia đình họ. Nhiều gia đình đã “bỏ” cây lúa, cây mía, dải khoai… để xay xát củ sắn, củ giong. Người già, trẻ em, phụ nữ hay lao động sung sức nhất đều tranh thủ đêm hôm sớm tối để làm việc tăng thêm thu nhập. Trong cái rét cắt da cắt thịt, người ta còn nhóm lửa tập thể, ngồi kể những câu chuyện tương lai khi chờ những chuyến “hàng” về. Những đôi môi nhợt nhạt, những ánh mắt mệt mỏi vẫn gồng lên qua mùa vụ với niềm hy vọng những củ sắn, củ giong sẽ mang cho họ lượng tinh bột nhiều hơn, được giá hơn và cái Tết no đủ hơn.

Trải qua thời gian, các hộ gia đình đã đầu tư phương tiện thiết bị góp phần cải thiện điều kiện làm việc, nâng cao năng suất lao động và chủ động hơn về chất lượng sản phẩm. Tuy nhiên, nỗi vất vả, nhọc nhằn vẫn không bớt đi với những nguy cơ về TNLĐ, BNN. Nếu như thời kỳ đầu, một hộ gia đình chỉ cần sản xuất 300kg củ/ngày là đã “ung dung” sống, thì đến nay, mỗi hộ gia đình phải sản xuất, chế biến 10 tấn, 20 tấn, thậm chí 100 tấn/ngày thì mới đủ trang trải chi phí và mong có chút lãi. Vào mùa vụ, NLĐ làm việc như chạy đua với thời gian, bỏ ăn, bỏ ngủ trong vài ba tháng ròng rã, lao động với cường độ cao, tư thế thường xuyên gò gập, vươn, cúi. Lao động nữ tham gia hầu hết các công đoạn nặng nhọc, trực tiếp lái xe ba gác tự chế, lái cẩu xúc thay cho hình thức thủ công như trước kia.

Tai nạn và ô nhiễm

Vào mùa cao điểm, con đường lớn dẫn vào làng chất đầy những đống sắn, dong cao vút. Điều kiện làm việc của NLĐ hầu hết không đảm bảo và còn chưa quan tâm đến công tác an toàn. Mặt bằng sản xuất đồng thời là sân, nơi cửa bếp, hiên nhà với ngổn ngang lồng rửa, bể lắng, hệ thống điện chăng mắc, thiếu ánh sáng, nước chảy dễ gây trơn trượt… Những máy móc, thiết bị như lồng quay, máy cắt miến… được chế tạo tại các cơ sở sản xuất cơ khí, thiếu chi tiết an toàn. Đơn cử một chiếc máy cắt miến dong, đã “cắt” không ít ngón tay của người sản xuất bởi thiết kế của máy vẫn khiến NLĐ phải cúi người, đưa sát ngón tay vào lưỡi dao sắc. Tuy nhiên, hơn 20 năm nay, tai nạn tưởng nhỏ này vẫn không suy giảm và máy móc vẫn chưa có chi tiết đảm bảo an toàn cho người vận hành.

Trong quá khứ, tại đây đã từng xảy ra một số vụ TNLĐ. Năm 2015, trong vụ sản xuất Tết Giáp Ngọ, anh Nguyễn Danh Văn (31 tuổi, ở xóm Đoàn Kết, xã Dương Liễu) bị trượt chân ngã vào chiếc lồng rửa đang hoạt động, khiến toàn bộ chân bên trái bị nghiền nát, cẳng chân bị gãy. Sau quá trình điều trị, xương chân trái được nối bằng ốc vít, anh mất đi một phần sức khỏe. Trước đó, năm 2011, đã xảy ra liên tiếp 2 vụ TNLĐ thương tâm tại xưởng nhà ông Đỗ Văn Đạt (đội 3, Dương Liễu), hai công nhân làm thuê ở nhà ông bị TNLĐ. Trong đó, chị H. ở xã Phụng Thượng, huyện Phúc Thọ làm thuê cho gia đình ông do bất cẩn bị ngã vào lồng rửa. Chị H. bị cưa toàn bộ chân bên phải cùng nhiều thương tích khác. Năm 2013, do sức khỏe suy giảm, chị H. đã qua đời…

Ngoài nguy cơ TNLĐ và BNN, môi trường sống ô nhiễm do nhiều nguồn phát sinh nước thải, chất thải và bụi, ồn từ không khí đang chảy chung với hệ thống rãnh thoát nước, rác thải từ các ngành nghề sản xuất như nilong, khói đốt lò, mùi hơi khí độc… Bên cạnh ngành nghề chính là chế biến nông sản, người dân còn sản xuất bánh kẹo, phân bón, sản xuất cồn, sản xuất mạch nha, cắt gạch men… Theo kết quả quan trắc môi trường giai đoạn 2007- 2016 tiến hành trên 90 trong tổng số 1.350 làng nghề do UBND TP. Hà Nội công bố, phần lớn lao động tại các làng nghề của Hà Nội đang đối mặt với nguy cơ mắc các bệnh nguy hiểm do môi trường lao động và môi trường sống ngày càng ô nhiễm. Ước tính, hơn 90% NLĐ tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ gây TNLĐ và BNN; trên 50% NLĐ tại các làng nghề bị nhiễm các bệnh liên quan đến hô hấp, tiêu hóa, bệnh ngoài da… và có nguy cơ mắc các bệnh ác tính khác. Trung tâm Quan trắc và Phân tích tài nguyên môi trường Hà Nội cũng đã khảo sát tại các làng nghề chế biến nông sản thực phẩm ở Minh Khai, Cát Quế, Dương Liễu (Hoài Đức); cho kết quả nước thải phát sinh do quá trình tẩy rửa các nguyên liệu, các khâu chế biến trong sản xuất, lượng nước sử dụng lớn, có nơi lên tới 7.000m3/ngày, thường không được xử lý đã xả trực tiếp ra môi trường.

Cùng với Cát Quế, Minh Khai, xã Dương Liễu có tình trạng ô nhiễm môi trường nghiêm trọng trong nhiều năm, mà xuất phát điểm khởi nguồn từ những nguồn bã thải, nước thải ứ đọng do nghề chế biến nông lâm sản thực phẩm. Tháng 10/2017, UBND TP. Hà Nội đã chính thức đưa vào vận hành Nhà máy Xử lý nước thải làng nghề Cầu Ngà tại xã với công suất thiết kế 20.000 m3/ngày đêm với mong muốn xử lý nước thải của khu vực làng nghề đang trong tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng của ba địa phương này. Tuy nhiên, Nhà máy mới tập trung xử lý được nguồn nước thải, còn các nguồn chất thải khác hiện chưa có biện pháp thu gom xử lý hiệu quả. Đây cũng là bài toán cho hiện tại, tương lai không thể giải quyết trong ngày một ngày hai của làng nghề này.

Thu An

(Nguồn tin: Theo Tạp chí An toàn vệ sinh lao động, Số 11/2018)