Nghiên cứu ứng dụng vật liệu nano bạc trong xử lý nước mặt bị ô nhiễm ở vùng lũ lụt

14/12/2018

I. MỞ ĐẦU

Ngày nay, tình trạng biến đổi khí hậu xảy ra trên quy mô toàn cầu, đi cùng với nó là sự khắc nhiệt của thiên nhiên tác động lên đời sống của con người. Tại nhiều nơi trên thế giới, bão lụt xảy ra hàng năm gây thiệt hại to lớn về người và của. Sau bão lũ, con người thiếu thốn về lương thực, thực phẩm và nguồn nước cho đời sống sinh hoạt. Một trong những vấn đề rất được quan tâm sau bão lũ là môi trường nước bị ô nhiễm nặng nề. Nguồn gây ô nhiễm chủ yếu do phân, rác, nước thải, bãi thu gom, tập kết xử lý chất thải rắn, kho chứa hóa chất, kho chứa thuốc bảo vệ thực vật... bị cuốn chung vào nguồn nước. Các công trình xử lý nước thải, hệ thống thoát nước thải bị phá hủy làm cho phân, rác, nước thải tồn đọng từ các nhà vệ sinh, hệ thống cống rãnh, chuồng trại chăn nuôi, ... tràn trực tiếp ra môi trường. Cây cối, hoa màu bị chết vì bị ngâm trong nước lâu ngày, xác chết của một số loài động vật, gia súc, gia cầm làm phát sinh dịch bệnh cho người và gia súc gia cầm. Ô nhiễm nước mặt vùng lũ lụt chủ yếu do cặn lơ lửng, các hợp chất hữu cơ và vi sinh vật gây bệnh.

Một trong những bệnh dễ xảy ra nhất khi người dân vùng lũ lụt sử dụng nguồn nước không hợp vệ sinh là bệnh tiêu chảy cấp. Bệnh tiêu chảy cấp (bệnh tả) là một bệnh nhiễm trùng độc cấp tính của đường tiêu hóa, lan truyền chủ yếu qua nước uống và thức ăn. Bệnh tả có thể lan truyền thành dịch lớn. Tác nhân gây bệnh tả là vi khuẩn Vibrio cholerae. Tuy vi khuẩn tả có sức đề kháng yếu (bị chết ở nhiệt độ 55oC trong 1 giờ và ở 80oC trong 5 phút) nhưng chúng sống được khá lâu trong môi trường nước hồ ao, nhất là khi nước bị nhiễm mặn (3 – 50 ngày). Do vậy khả năng truyền bệnh tả theo các dòng nước mặt rất lớn.

Trong những năm gần đây, việc lựa chọn các hóa chất, vật liệu khử trùng nước thân thiện với môi trường và đặc biệt là không ảnh hưởng đến sức khỏe con người được rất nhiều các nhà khoa học trên thế giới quan tâm nghiên cứu. Các nhà khoa học đã nhận ra rằng nguyên tố bạc là chất sát trùng tự nhiên mạnh nhất và ít độc nhất có mặt trên trái đất. Với kích thước nano, bạc thể hiện nhiều tính năng khử trùng ưu việt hơn so với các tác nhân khử trùng khác, do đó ngày càng được quan tâm nghiên cứu ứng dụng. Tuy nhiên, công nghệ chế tạo nano bạc cấy lên vật liệu mang nhằm mục đích khử trùng nước vẫn chưa mang lại hiệu quả cao [1], [6].

Sau nhiều năm nghiên cứu, tập thể các nhà khoa học thuộc Viện Công nghệ môi trường, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã chế tạo thành công bình lọc nước IET cho vùng lũ lụt. Bộ dụng cụ lọc nước này sử dụng tổ hợp vật liệu lọc, trong đó có nanocomposit từ silica được cấy các hạt nano bạc có khả năng diệt các vi sinh vật gây bệnh và than hoạt tính đã được biến tính để hấp phụ các chất ô nhiễm hữu cơ, kim loại nặng. Các xét nghiệm nước thiên nhiên được lọc qua bình lọc IET đều cho kết quả đáp ứng một số chỉ tiêu theo QCVN 01:2009/BYT do Bộ Y tế ban hành [7], [8].

Bình lọc nước IET sử dụng vật liệu lọc nano tiên tiến cho phép loại bỏ các tạp chất trong nước và khử trùng nước. Với tốc độ lọc 2-3 lít/giờ, bình lọc nước IET đáp ứng được nhu cầu nước ăn uống của hộ gia đình có 4 đến 5 người trong thời gian 1 tuần. Để tiếp tục sử dụng bình lọc chỉ cần thay vật liệu lọc có khối lượng khoảng 100 g vào các ống lọc bên trong bình. Bình lọc nước IET rất thích hợp cho người dân vùng bị lũ lụt do có thiết kế nhỏ gọn, dễ sử dụng và không dùng điện.

II. CHẾ TẠO VẬT LIỆU VÀ BÌNH LỌC

2.1. Chế tạo vật liệu nanocomposite Ag/Silica

Trước tiên, các hạt silica được chức năng hóa bề mặt bằng 3-Aminopropyltriethoxysilane (APTES) để gắn các nhóm amin (-NH2) lên bề mặt vật liệu silica rỗng. Quy trình thực nghiệm được tiến hành như sau: cân 100g silica rỗng vào cốc thủy tinh dung tích 500 mL, sau đó thêm từ từ 150 ml dung dịch APTES 1%. Hỗn hợp được lắc đều trong máy Grant GLS 400 trong 2 giờ. Tiếp theo, hỗn hợp được ủ ở 50oC trong 1 giờ. Sau đó, vật liệu được để nguội về nhiệt độ phòng và rửa bằng nước cất 2-3 lần để loại bỏ APTES dư. Vật liệu sau đó được sấy khô trong tủ Melbert (Đức) ở 80oC trong 20 giờ, cuối cùng thu được vật liệu silica chức năng hóa (AFSBs) [9].


Các bước gắn nano bạc lên silica được thực hiện như sau: cân 100 g vật liệu AFSBs vào cốc thủy tinh dung tích đựng 500 ml, thêm từ từ 200 ml dung dịch AgNO3 0,2%. Hỗn hợp được khuấy đều trong bóng tối bằng máy khuấy IKA RW 20 digital trong 4 giờ. Tiếp theo, vật liệu Ag+/AFSBs được rửa nhẹ bằng nước cất 1 – 2 lần để loại bỏ các ion Ag+ tự do trong nước. Để khử các ion bạc gắn trên silica, Ag+/AFSBs được phân tán trong 500 ml nước cất và khuấy với tốc độ 5000-7000 v/phút, nhỏ từ từ (3 giọt/giây) dung dịch NaBH4 1,0 M vào hỗn hợp cho tới khi màu các hạt vật liệu chuyển sang màu vàng đậm, thể hiện sự tạo thành các hạt nano bạc thì dừng nhỏ NaBH4 và khuấy thêm 15 phút nữa. Sau khi phản ứng hoàn thành, mẫu được lọc và rửa sạch với nước cất. Cuối cùng, vật liệu Ag/silica rỗng được sấy khô tại 50oC trong 15 – 20 giờ. Toàn bộ quy trình chế tạo vật liệu Ag/Silica rỗng được tóm tắt trong sơ đồ hình 1 [9].

2.2. Chế tạo bình lọc nước mặt bị ô nhiễm

Bình lọc nước IET trên cơ sở vật liệu nano composit (bạc, silica rỗng và than hoạt tính) có công suất 1 – 2 lít/giờ, chiều cao hệ 50 – 80 cm, đường kính hệ 25 – 35 cm, chất lượng nước đầu ra đạt QCVN:01-2009/BYT. Thời gian hoạt động hữu hiệu của lõi lọc là 10 – 15 ngày.


Bình lọc nước IET gồm 2 bộ phận chính: bộ phận thứ nhất là bình chứa nước sạch sau lọc, có vòi để lấy nước ra ngoài sử dụng. Bộ phận thứ hai là buồng lọc nằm lọt bên trong bình chứa nước có chức năng lọc nước. Buồng lọc gồm 2 cột lọc chính: cột lọc sơ cấp (1) nằm bên trong buồng lọc có chức năng lọc các tạp chất lơ lửng, các hợp chất hữu cơ và kim loại nặng. Cột lọc nằm bên ngoài buồng lọc (2) có chức năng diệt vi sinh vật gây bệnh trong nước.

3. KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN

3.1. Phổ FT-IR của vật liệu APTES-SILICA


Kết quả đo phổ FT-IR của vật liệu silica và vật liệu silica đã chức năng hóa được thể hiện trên hình 3. Có thể thấy rằng, đỉnh hấp thụ tại bước sóng 951 cm-1 thể hiện liên kết của silic và nhóm hydroxyl, sự suy giảm của đỉnh hấp thụ này (Hình 3b) chứng minh các hạt silica đã được chức năng hóa bởi APTES [9]. Ngoài ra, đỉnh hấp thụ tại bước sóng 1160 cm-1 là của liên kết Si-O-Si.

3.2. Phổ cộng hưởng plasmon của vật liệu Ag/Silica


Từ kết quả đo UV-VIS (Hình 4) có thể nhận thấy rằng vật liệu Ag/Silica tổng hợp được hấp thụ ở bước sóng khoảng 400 nm đặc trưng cho đỉnh hấp thụ plasmon của các hạt nano bạc. Đỉnh hấp thụ cực đại nhọn, cân đối có độ bán rộng hẹp, điều này có nghĩa là dung dịch nano Ag thu được có kích thước khá đồng đều.

3.3. Ảnh TEM của vật liệu Ag/Silica


Ảnh TEM của vật liệu nanocomposit Ag/Silica được thể hiện trên hình 5, các hạt nano bạc có phân bố kích thước khá đồng đều, kích thước trung bình từ 30-40 nm. Hình ảnh TEM của vật liệu cũng thể hiện các hạt nano bạc không đi sâu vào trong các hạt silica mà chỉ nằm ở bề mặt hạt silica [9].

3.4. Khả năng xử lý nước vùng lũ của bình lọc nước IET

Mẫu nước mặt vùng lũ lụt được lấy ở một số hộ gia đình xã Công Bình và Tượng Sơn huyện Nông Công tỉnh Thanh Hóa để đánh giá hiệu quả của bình lọc trong thực tế. Kết quả thu được như sau:



Kết quả phân tích mẫu nước trước và sau xử lý nước mặt ô nhiễm vùng lũ của bình lọc nước IET cho thấy các chỉ tiêu nước sau khi xử lý đều đạt QCVN 01:2009/BYT. Trong đó, vật liệu than hoạt tính và than hoạt tính biến tính có khả năng hấp phụ màu, một số kim loại nặng trong nước ô nhiễm. Vật liệu nanocomposites Ag/Silica tiêu diệt hoàn toàn vi khuẩn gây bệnh đường ruột trong nước. Nước đầu ra sau khi lọc có thể sử dụng để uống trực tiếp.

IV. KẾT LUẬN

Trong nghiên cứu này, vật liệu nanocomposit Ag/Silica đã được tổng hợp thành công bằng cách chức năng hóa bề mặt silica bằng APTES. Các kết quả cũng đã chứng minh, nano bạc tồn tại trong nanocomposit. Nano bạc với kích thước trung bình từ 30-40 nm đã được tạo thành và đã được tìm thấy trên bề mặt của các hạt silica. Bình lọc nước IET được chế tạo có khả năng xử lý nước mặt ô nhiễm bởi một số kim loại nặng, vi sinh vật gây bệnh đạt hiệu quả cao. Do vậy, bình lọc nước IET có thể được sử dụng để cung cấp kịp thời nước sạch cho bà con vùng lũ lụt trong điều kiện thiếu nước sạch.

LỜI CẢM ƠN

Công trình này được hỗ trợ bởi Dự án Khoa học Công nghệ trọng điểm cấp Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam: “Nghiên cứu ứng dụng công nghệ nano trong nông nghiệp”. Thời gian thực hiện: 2015-2018, mã số: VAST.TĐ.NANO-NN/15-18.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1]. L.N. Nelson, J.A. Franklin, S. Patrick and A.S. Joseph (2009), Environmental Engineering: Water, Wastewater, Soil and Groundwater. Treatment and Remediation (John Wiley & Sons, Inc).

[2]. M.A. Tartanson et al. (2014), A new silver based composite material for SPA water disinfection. Water Research, 63: 135-146.

[3]. L. Shihong et al. (2013), Silver nanoparticle-alginate composite beads for point-of-use drinking water disinfection, Water Research, 47: 3959-3965.

[4]. K.D. Sujoy et al. (2013), Nano-silica fabricated with silver nanoparticles: antifouling adsorbent for efficient dye removal, effective water disinfection and biofouling control, Nanoscale, 5: 5549-5560.

[5]. N.Q. Buu et al. (2011), Studies on manufacturing of topical wound dressings based on nanosilver produced by aqueous molecular solution method, Journal of Experimental Nanoscience, 6 (4): 409–421.

[6]. D.V. Quang et al. (2013), Effective water disinfection using silver nanoparticle containing silica beads, Applied Surface Science, 266: 280–287.

[7]. D.V. Quang et al. (2011), Preparation of amino functionalized silica micro beads by dry method for supporting silver nanoparticles with antibacterial properties, Colloids and Surfaces A: Physicochemical and Engineering Aspects, 389: 118–126.

[8]. D.V. Quang et al.(2012), Synthesis of silver nanoparticles within the pores of functionalized-free silica beads: The effect of pore size and porous structure, Materials Letters, 68: 350–353.

[9]. D.V. Quang et al. (2011), Preparation of silver nanoparticle containing silica micro beads and investigation of their antibacterial activity, Applied Surface Science, 257: 6963–6970.

ThS. Đào Trọng Hiền, PGS. TS. Nguyễn Hoài Châu

 Viện Công nghệ môi trường, Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam

(Nguồn tin: Vnniosh.vn)