Giải pháp cải thiện ecgônômi cho lái xe nâng

25/08/2017

TÓM TẮT

Nghiên cứu được tiến hành nhằm đánh giá nguy cơ rối loạn cơ xương và đề xuất một số giải pháp cải thiện ecgônômi cho vị trí lái xe nâng tại một cơ sở sản xuất thức ăn chăn nuôi. 10 vị trí lái xe nâng (xuất nhập hàng, khu sản xuất) với 28 người vận hành xe nâng đã được đánh giá ecgônômi vị trí lao động, đánh giá điều kiện lao động và sử dụng  phương pháp tính điểm Manual Tasks Risk Assessment tool (MTRA), điểm Strain Index (SI) để đánh giá nguy cơ rối loạn cơ xương liên quan tới công việc.

Kết quả nghiên cứu cho thấy: điều kiện lao động của lái xe nâng có nhiều yếu tố bất lợi đối với sức khỏe đó là bụi, ồn, rung xóc trong môi trường lao động; cường độ làm việc của lái xe nâng cao, làm việc liên tục; tư thế ngồi lái xe chiếm trên 90% thời gian ca lao động. Lái xe nâng có nguy cơ rối loạn cơ xương khớp vùng cổ/gáy, lưng, thắt lưng, chi dưới, chi trên (tính theo điểm MTRA). Tùy theo vị trí lao động khác nhau, lái xe nâng có nguy cơ rối loạn cơ xương khớp vùng chi trên ở mức 3/4 (mức nguy cơ trung bình, cần can thiệp sớm) và 4/4 (mức nguy cơ cao, cần can thiệp ngay) (tính theo điểm SI).

Các tác giả đề xuất một số giải pháp cải thiện Ecgônômi ưu tiên cho lái xe nâng tại cơ sở.                                               

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

Những năm gần đây, lái xe nâng là một nghề, công việc đang thu hút khá nhiều lao động. Nghề lái xe nâng cũng có những yêu cầu riêng biệt. Người điều khiển xe nâng cần có được những kiến thức cơ bản về xe nâng, nắm được các nguyên tắc đảm bảo an toàn  xe nâng, làm chủ càng nâng, thành thạo các kỹ thuật nâng hàng trong không gian  hạn chế, nâng hàng lên giàn cao, xem xét và bảo dưỡng xe nâng hàng… Bên cạnh đó, những nguy cơ về sức khỏe, rối loạn cơ xương khớp (đau thắt lưng, đau cổ, vai...) cũng là những vấn đề hay gặp ở các lái xe nâng khi vấn đề ecgônômi vị trí lao động cho người lái xe nâng không được đảm bảo, quan tâm.

Mục tiêu nghiên cứu

- Mô tả điều kiện lao động của người lái xe nâng tại một cơ sở sản xuất thức ăn chăn nuôi

- Đánh giá nguy cơ rối loạn cơ xương ở người lái xe nâng

- Đề xuất một số giải pháp cải thiện ecgônômi khả thi tại cơ sở

II. ĐỐI TƯỢNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1. Đối tượng nghiên cứu

10 vị trí lái xe nâng (với toàn bộ 28 người vận hành xe nâng) tại một cơ sở sản xuất thức ăn chăn nuôi

2. Phương pháp nghiên cứu

2.1. Thiết kế nghiên cứu: theo phương pháp mô tả cắt ngang

2.2. Phương pháp nghiên cứu và kỹ thuật sử dụng

2.2.1. Mô tả điều kiện lao động của lái xe nâng:

- Khảo sát chế độ lao động, đặc điểm yêu cầu công việc bằng phương pháp quan sát, phân tích, quay video, bấm thời gian lao động

- Đánh giá Ecgônômi vị trí lao động bằng bảng kiểm: dựa theo bảng kiểm ILO có chỉnh sửa

2.2.2. Đánh giá nguy cơ rối loạn cơ xương ở lái xe nâng

- Đánh giá nhanh tư thế lao động

- Đánh giá gánh nặng cơ toàn thân: sử dụng phương pháp đánh giá nguy cơ “Manual Tasks Risk Assessment tool”  (MTRA-Mỹ) (dựa trên tổng thời gian làm việc, thời gian làm việc liên tục, chu kỳ thao tác, lực, tốc độ công việc, tư thế bất lợi, rung toàn thân). Mức độ nguy cơ chia thành 2 mức: mức 1 (không có nguy cơ - chưa cần thực hiện giải pháp điều chỉnh) và mức 2 (có nguy cơ - cần một giải pháp điều chỉnh).

- Đánh giá nguy cơ rối loạn cơ xương ở chi trên: theo phương pháp “Moore-Garg” (Mỹ), xác định điểm SI (Strain Index) dựa trên cường độ gắng sức, thời gian gắng sức, gắng sức/phút, tư thế của tay/cổ tay, tốc độ công việc, tổng thời gian làm việc. Mức độ nguy cơ chia thành 4 mức: mức 1 (an toàn), mức 2 (nguy cơ thấp), mức 3 (nguy cơ trung bình, cần can thiệp sớm) và mức 4 (mức nguy cơ cao, cần can thiệp ngay)

- Điều tra đau mỏi cơ xương theo mẫu phiếu có sẵn.

* Các số liệu nghiên cứu được xử lý theo phương pháp thống kê y học và bằng chương trình phần mềm SPSS 16.0

III. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

1. Điều kiện lao động của lái xe nâng

1.1. Yêu cầu của công việc

Người lái xe nâng phải thực hiện lái xe nâng để nâng và hạ hàng khu sản xuất (vận chuyển pallet nguyên liệu và thành phẩm); nhập hàng và xuất hàng (xuất hàng lên xe cho đại lý, nhập hàng từ bãi nhập vào kho). Bộ phận nhập hàng xá sẽ nhập nguyên liệu từ xe xá xuống kho xá và Silo.

1.2. Đặc điểm hoạt động lao động

- Người lao động thực hiện lái xe nâng để nâng và hạ hàng cho sản xuất, nhập hàng và xuất hàng.

- Có 2 loại xe: xe nâng và xe xúc nguyên liệu. Các xe đều là xe nhập khẩu, có thời gian sử dụng dưới 7 năm.

+ Xe nâng: có cabin hở, không có cửa, không có trần; (của các hang Toyota, Mitssubisi, Hyster 3.0 forts)

+ Xe xúc là ca bin kín.

- Tư thế làm việc: tư thế ngồi trên ghế lái với dây an toàn cố định ngang qua đùi (không gài qua vai ngực). Một số thao tác chính khi lái xe nâng:

+ Tay trái: quay vô lăng, dùng để lái

+ Tay phải: điều khiển cần nâng, hạ

+ Chân phải: tăng giảm ga

+ Chân trái: phanh, côn

- Hành trình: chỉ lái xe trong kho, xưởng

- Quy trình thực hiện công việc:

+ Chuẩn bị xe

+ Nhận phiếu yêu cầu công việc trong ca

+ Chỉnh lại ghế, tư thế ngồi, thắt dây an toàn, khởi động máy.

+ Ngồi lái liên tục trong suốt ca làm việc

- Có các vị trí xe nâng hoạt động khác nhau:

+ Lái xe nâng khu sản xuất: Thực hiện lái xe nâng để nâng và hạ hàng (vận chuyển pallet nguyên liệu và thành phẩm)

+ Lái xe nâng nhập hàng và xuất hàng (xuất hàng lên xe cho đại lý, nhập hàng từ bãi nhập vào kho). Bộ phận nhập hàng xá sẽ nhập nguyên liệu từ xe xá xuống kho xá và Silo.

- Cường độ làm việc của lái xe nâng nhìn chung rất cao, xe di chuyển (tiến, lùi); nâng, hạ liên tục. Lái xe nâng nhận các yêu cầu công việc (vị trí chất hàng, số lượng, chủng loại…) và thực hiện công việc với nhịp độ nhanh. Trong quá trình thực hiện công việc, lái xe nâng có thể nâng pallet trống hoặc pallet có hàng chất lên thành khối hay hạ xuống, di chuyển đến vị trí khác. Ngoài ra, lái xe còn phải đối chiếu sổ xuất nhập hàng, vị trí sắp xếp các mặt hàng trong xưởng, trong kho; bê các bao nguyên liệu rơi.

1.3. Chế độ lao động

- Thời gian làm việc: thông thường 8 giờ/ca

- Chế độ làm việc:

+ Lái xe nâng xuất - nhập hàng: làm giờ hành chính (7h-17h)

+ Lái xe nâng khu sản xuất: làm 3 ca (ca 1: làm từ 6h đến 14h' , ca 2: làm từ 14h đến 22h , ca 3: làm từ 22h đến 6h sáng hôm sau)

+ Chế độ luân ca: luân giữa 3 ca: 1 tuần/ 1 lần: chuyển ca 1 sang ca 2, ca 2 chuyển sang ca 3, ca 3 (ca đêm) làm hết đêm thứ bẩy, nghỉ chủ nhật rồi chuyển sang ca 1; Luân phiên giữa làm 3 ca và làm hành chính: quay vòng tròn, thường nửa tháng/lần.

+ Thời gian nghỉ trong ca lao động:  ca 1, ca 2, hành chính: nghỉ 30 phút, ca 3: nghỉ 45 phút

1.4. Đánh giá Ecgônômi vị trí lao động


Ưu tiên thực hiện giải pháp cải thiện Ecgônômi tại vị trí lao động (trên cơ sở có tính đến tính khả thi tại công ty) bao gồm:

- Phân định và làm rõ đường vận chuyển

- Đảm bảo công nhân luôn tỉnh táo khi làm việc (có thời gian nghỉ giải lao...)

2. Đánh giá nguy cơ rối loạn cơ xương ở lái xe nâng

Người lái xe nâng làm việc ở tư thế kém thoải mái. Đánh giá nhanh tư thế lao động có tính đến thời gian duy trì tư thế cho thấy các bộ phận của cơ thể lái xe nâng có nguy cơ rối loạn cơ xương nghề nghiệp là: cổ/gáy, lưng, chi trên và chi dưới.


Nguy cơ rối loạn cơ xương khớp ở cổ/gáy, lưng, thắt lưng và chi dưới tính theo điểm MTRA: mức 2 - cần một giải pháp điều chỉnh.


Nguy cơ rối loạn cơ xương khớp chi trên tính theo điểm SI đối với Lái xe nâng (khu vực nhập nguyên liệu): nguy cơ trung bình và cần thay đổi sớm và lái xe nâng (khu vực sản xuất): nguy cơ cao, cần thay đổi ngay.


Kết quả điều tra tại vị trí lao động này cho thấy: tỷ lệ lái xe nâng có đau mỏi cơ xương trong 12 tháng gần đây là 50,0% (14/28 người) và hiện tại có 28,8% (3/28 người) đau mỏi cơ xương. Các vị trí đau mỏi chủ yếu là thắt lưng 28,8% (3/28 người); gáy/cổ 10,7% (3/28 người); vai, đầu gối 7,1% (2/28 người). Đau mỏi ở cánh tay, cổ tay/ bàn tay là 3,6% (1/28 người). Mức độ đau là nhẹ hoặc trung bình (100%). Tùy theo từng vị trí đau mỏi nhưng thời điểm xuất hiện đau chủ yếu là giữa ca lao động hoặc cuối ca lao động (79%-100%). Lái xe nâng cho rằng các vị trí đau mỏi có liên quan tới lao động (79%-100%). Tuy vậy mức độ ảnh hưởng của đau mỏi cơ xương là hầu như không ảnh hưởng gì (100%) và không có người lao động nào phải nghỉ việc do đau.

3. Đề xuất một số giải pháp cải thiện Ecgônômi

            Ưu tiên thực hiện giải pháp cải thiện Ecgônômi tại vị trí lao động (trên cơ sở có tính đến tính khả thi tại công ty) bao gồm:

3.1.Thiết kế lại vị trí lao động

- Phân định và làm rõ hơn đường vận chuyển

- Nghiên cứu, cải tiến ghế ngồi cho thoáng mát và thiết kế, cải tiến tựa lưng phù hợp (chiều cao phù hợp và có thể điều chỉnh được tựa lưng).  Một ghế ngồi tốt là:

+ Có thể bảo vệ chân, đầu, vai và cổ.

+ Ghế ngồi điều chỉnh được để dễ quan sát xung quanh và tránh xoắn vặn không cần thiết.

+ Chỗ nghỉ tay khi mỏi

+ Đảm bảo sự thoải mái cho người lái xe.

- Giảm tốc độ: Tốc độ cao sẽ làm tăng áp lực lên toàn bộ cơ thể, làm tăng nguy cơ rung, xóc, không kể nguy cơ tai nạn cao. Tình trạng rung và xóc làm cho cơ phải làm việc nhiều hơn, vì vậy người lái xe dễ bị mệt hơn. Mệt mỏi cơ sẽ dẫn đến tư thế xấu, cùng với sự lặp lại là hai nguyên nhân chính gây ra các tổn thương về cơ xương khớp.

- Sửa chữa:  Kịp thời sửa chữa các khu vực nhà xưởng gây ảnh hưởng đến việc lái xe (nếu có) như sàn có ổ gà.  

- Lựa chọn các xe nâng đạt tiêu chuẩn, phù hợp với đặc điểm nhân trắc, cơ sinh của người Việt Nam cũng là một giải pháp đáng được quan tâm.

3.2. Thực hiện chế độ nghỉ ngắn phối hợp luyện tập thể dục trong ca lao động

- Bố trí thêm thời gian nghỉ ngắn giữa ca (5-10 phút), phối hợp luyện tập thể dục

- Đảm bảo người lao động được nghỉ ngắn giữa ca trong môi trường gần nơi sản xuất, cách ly khỏi các yếu tố bụi, ồn; có bàn, ghế, nước uống... Nghiên cứu thiết kế điều kiện thư giãn, giảm căng thẳng, mệt mỏi (cây xanh, bể cá…) tại khu vực nghỉ giải lao cho người lao động.

- Hướng dẫn người lao động tập luyện các bài tập thể dục phù hợp giữa giờ nhằm tăng cường sức khoẻ, rèn luyện các tố chất thể lực và tinh thần cho người lao động khi làm việc. Nếu áp dụng các phương pháp thể dục một cách hợp lý sẽ làm tăng khả năng thích nghi của cơ thể, đặc biệt đối với điều kiện môi trường sản xuất không thuận lợi, lao động quá sức..., làm tăng hoạt động của các hệ thần kinh, tim mạch, vận động và các hệ thống khác. Có thể tham khảo một số bài tập thể dục:

+ Bài tập dự phòng nguy cơ tổn thương do vận động lặp lại

+ Bài tập giãn cơ phù hợp: 30 giây cho các bài tập giãn cơ vùng tay, vai và cổ có thể làm giảm sự khó chịu đáng kể.

3. 3. Đào tạo, huấn luyện

- Đào tạo, huấn luyện, trang bị kiến thức cho người lái xe: Hướng dẫn tư thế ngồi đúng và cần đảm bảo 5 điểm sau:

  1. Bỏ ví ra khỏi túi quần sau – điều này có thể giảm khó chịu cho vùng lưng.
  2. Khi ngồi, hướng về phía trước và lùi hông ra phía sau ghế, đảm bảo 3 đường cong sinh lý của cột sống
  3. Trượt ghế ra trước đảm bảo chỗ để chân thoải mái và vô lăng, bàn đạp trong tầm với.
  4. Điều chỉnh tựa lưng hợp lý sao cho hơi ngả về phía sau.
  5. Luôn đeo dây an toàn.

IV. BÀN LUẬN

Giải pháp cải thiện Ecgônômi được quan tâm ở nhiều nơi.

Từ những năm 1988, các tác giả Kogi, Wai - On - Phoon và Thurman đã tổng kết được 100 ví dụ về cải thiện Ecgônômi điều kiện lao động bằng phương pháp rẻ tiền ở các nước châu á như Băngladesh, Burma, ấnđộ, Inđônêsia, Malaysia, Pakistan, Philippine, Singapore, Srilanka, Thailan [4]. Nghiên cứu can thiệp Ecgônômi của Gallager Sean(Mỹ) ở mỏ từ 1989 - 1996 đã thành công. Đã có nhiều những cải thiện đơn giản nhưng đem hiệu quả cao như giảm trọng lượng gỗ bằng cách kê gỗ lên và dùng tấm che mưa để giữ gỗ khô; cải tiến ghế ngồi tốt hơn có giảm xóc và đệm tốt hơn; trang bị thiết bị cơ giới và xe cho vận chuyển và nâng vật nặng, thay xẻng sắt bằng xẻng nhôm và làm móc cầm tay vào cán xẻng đã giảm trọng lượng xúc, cải thiện tư thế lao động; bảo dưỡng dụng cụ ngay dưới mỏ không đem lên mặt đất đã tiết kiệm thời gian sức lực cho công nhân [2]. Một số cải tiến thiết kế công cụ khác trong nông nghiệp, trong chế biến thực phẩm của các chuyên gia của viện Sức khỏe và An toàn lao động Mỹ (NIOSH) đã giảm đau mỏi và bệnh cơ xương khớp cho công nhân. Tại một xí nghiệp điện tử ở Mỹ, việc áp dụng các giải pháp Ecgônômi đã mang lại hiệu quả rõ rệt làm cho công nhân thoải mái hơn khi làm việc và giảm tỷ lệ tai nạn, chấn thương [5]. Đã có một số cải thiện đơn giản như thiết kế ghế ngồi phù hợp với đặc điểm nhân trắc của công nhân may đã giảm đau mỏi cơ và thắt lưng; làm bàn quay ở độ cao hợp lý để đánh vecni ở xưởng mộc đã giảm căng thẳng và đau mỏi cơ; làm giá hứng nguyên vật liệu tránh rơi xuống sàn để công nhân không phải cúi xuống nhặt, đồng thời vệ sinh công nghiệp tốt hơn ở xí nghiệp sản xuất túi da; làm bàn ghế phù hợp ở vị trí hàn ở 1 xí nghiệp sản xuất ô tô đã giúp công nhân tránh được tư thế xấu (ngồi xổm, cúi vẹo người) khi ngồi hàn [3]. Ở một xí nghiệp sản xuất đồ gỗ, công nhân ngồi làm việc trên những ghế không phù hợp đã gây đau mỏi lưng, ngoài ra ghế cồng kềnh khó vận chuyển đến vị trí khác. Sau khi thiết kế lại ghế gỗ nhẹ có đệm lót có thể thay đổi được chiều cao chỉ phải chi phí 10 đôla cho 5 ghế nhưng đã giảm phàn nàn đau lưng của công nhân, đồng thời năng suất lao động cũng tăng lên. Tại vị trí làm khuôn đúc ở ấn độ, thiết kế ghế ngồi hợp lý giúp cho công nhân tránh được tư thế phải ngồi xổm khi làm việc và dễ với tới hơn, vị trí lao động gọn gàng vệ sinh hơn, chi phí có 40 đôla mà năng suất 1 ca tăng 30%. Cũng tại một xí nghiệp điện tử ở Pakistan, dùng ghế phù hợp điều chỉnh được độ cao đã tăng khả năng nhìn của mắt, giảm đau mỏi cơ thể, tăng hiệu suất công việc 10% [4].

Ở những lái xe nói chung cũng như lái xe nâng nói riêng có nhiều yếu tố nguy cơ ảnh hưởng tới hệ cơ xương khớp như rung toàn thân, ngồi lâu, thời gian lao động kéo dài... Coermann R. [1] đã chụp phim cột sống cho công nhân lái xe chịu tác động của tần số rung cộng hưởng 4-5 Hz thì thấy cột sống bị biến dạng và lệch quá nhiều, tới 0,6 cm… Đau thắt lưng cũng là một triệu chứng hay gặp ở lái xe. Tuy nhiên, các tác giả đã nhấn mạnh rằng đau thắt lưng chỉ là một triệu chứng chứ không phải là một bệnh. Vùng cột sống thắt lưng là vùng rất nhạy cảm với rất nhiều yếu tố bệnh lý nhưng đại đa số các trường hợp đau thắt lưng (trên 90%) lại không tìm thấy nguyên nhân. Bởi vậy việc lựa chọn áp dụng các giải pháp cải thiện Ecgônômi đơn giản, phù hợp và có hiệu quả cho lái xe là thực sự cần thiết.

V. KẾT LUẬN

- Điều kiện lao động của lái xe nâng tại cơ sở sản xuất thức ăn chăn nuôi có nhiều yếu tố bất lợi với sức khỏe: người lao động phải tiếp xúc với bụi, ồn, rung xóc trong môi trường lao động; cường độ làm việc của lái xe nâng nhìn chung rất cao, liên tục; tư thế ngồi lái xe chiếm trên 90% thời gian ca lao động.

- Lái xe nâng có nguy cơ rối loạn cơ xương khớp vùng cổ/gáy, lưng, thắt lưng, chi dưới, chi trên (tính theo điểm MTRA- Manual Tasks Risk Assessment tool). Tùy theo vị trí lao động khác nhau, lái xe nâng có nguy cơ rối loạn cơ xương khớp vùng chi trên ở mức 3/4 (mức nguy cơ trung bình, cần can thiệp sớm) và 4/4 (mức nguy cơ cao, cần can thiệp ngay) (tính theo điểm SI- Strain Index).

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Coermann R. (1970), Mechanical vibration, ILO, Geneve, pp. 760-763

2. Gallagher Sean (1998), Case study: Ergonomics in mining. Ergonomics worshop Hanoi, Vietnam 15-19 December 1998

3. Institute for labor studies, Phillipine (1990),  case studies of  low cost improving working condition

4. Kogi K., Wai –On –Phoon and Joseph E. Thurman (1988), Low cost ways of improving working condition. 100 examples from Asia, ILO, Geneva, 1988

5. Martin Helander (1995), A guide to the Ergonomics of manufacturing, Linkoping Institute of technology, Sweden and state university of New York at Buffalo, USA, Taylor and Francis,1995

                                                                                  Nguyễn Thu Hà

                                                                                                                 Viện Sức khỏe nghề nghiệp và Môi trường


(Nguồn tin: Nilp.vn)