Dự thảo Công ước ILO về việc làm bền vững trong nền kinh tế nền tảng: Những vấn đề đặt ra đối với công tác an toàn, vệ sinh lao động
Tại Kỳ họp thứ 113 của Hội nghị Lao động Quốc tế (ILC) năm 2025, các quốc gia thành viên của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) đã tiến hành thảo luận lần thứ nhất về dự thảo Công ước và Khuyến nghị liên quan đến việc làm bền vững trong nền kinh tế nền tảng. Trên cơ sở các ý kiến đóng góp của chính phủ, tổ chức đại diện người lao động và người sử dụng lao động, Văn phòng ILO đã hoàn thiện dự thảo để tiếp tục thảo luận tại Kỳ họp thứ 114 dự kiến diễn ra vào tháng 6 năm 2026.
Đây được xem là nỗ lực đầu tiên của ILO nhằm xây dựng một tiêu chuẩn lao động quốc tế dành riêng cho lao động nền tảng số – nhóm lao động đang gia tăng nhanh chóng trên phạm vi toàn cầu. Bên cạnh các nội dung về quyền lao động, điều kiện làm việc, an sinh xã hội và quản lý bằng hệ thống tự động, vấn đề an toàn, vệ sinh lao động (ATVSLĐ) được lồng ghép trong nhiều quy định của dự thảo, phản ánh những thách thức mới đối với việc bảo vệ người lao động trong nền kinh tế số.
Lao động nền tảng và những thách thức đối với ATVSLĐ
Sự phát triển của kinh tế nền tảng đã làm xuất hiện nhiều hình thức việc làm mới như giao hàng công nghệ, vận tải công nghệ, cung cấp dịch vụ theo yêu cầu và lao động trực tuyến xuyên biên giới. Mô hình này mang lại sự linh hoạt lớn trong tiếp cận việc làm, đồng thời làm thay đổi căn bản phương thức tổ chức, quản lý lao động.
Dự thảo Công ước ghi nhận người lao động nền tảng có thể đối mặt với các rủi ro nghề nghiệp phát sinh không chỉ từ môi trường làm việc truyền thống mà còn từ cách thức vận hành của nền tảng số, bao gồm phân công công việc, giám sát thuật toán và đánh giá tự động. Việc bảo đảm điều kiện làm việc an toàn và lành mạnh vì vậy trở thành thách thức đối với nhiều quốc gia.
Trên cơ sở đó, dự thảo khẳng định nguyên tắc cốt lõi: người lao động nền tảng phải được bảo đảm quyền làm việc trong môi trường an toàn và lành mạnh, bất kể hình thức quan hệ lao động được xác định như thế nào.
Mở rộng cách tiếp cận đối với các nguy cơ nghề nghiệp
Một điểm quan trọng của dự thảo là cách tiếp cận toàn diện hơn đối với ATVSLĐ trong kinh tế nền tảng.
Theo đó, các quốc gia thành viên phải yêu cầu nền tảng số đánh giá rủi ro và thực hiện các biện pháp phòng ngừa tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp và tổn thương sức khỏe phát sinh từ, liên quan đến hoặc xảy ra trong quá trình làm việc. Các biện pháp này không chỉ giới hạn ở yếu tố kỹ thuật mà còn bao gồm rủi ro liên quan đến tổ chức lao động.
Đặc biệt, dự thảo nhấn mạnh việc phòng ngừa các rủi ro liên quan đến thời giờ làm việc kéo dài, thiếu thời gian nghỉ ngơi và áp lực công việc do cơ chế phân công và đánh giá của nền tảng. Đây là điểm phản ánh rõ đặc thù của lao động nền tảng, nơi thuật toán và nhu cầu thị trường có thể chi phối trực tiếp nhịp độ làm việc.
Cách tiếp cận này mở rộng phạm vi ATVSLĐ từ “môi trường làm việc vật lý” sang “hệ thống tổ chức lao động số”, bao gồm cả yếu tố thời gian, cường độ và phương thức điều phối công việc.
Trách nhiệm của nền tảng số trong bảo đảm ATVSLĐ
Dự thảo Công ước xác định trách nhiệm của nền tảng số tương ứng với mức độ kiểm soát của họ đối với quá trình lao động.
Theo đó, nền tảng không chỉ đóng vai trò trung gian kết nối mà còn trực tiếp tham gia vào phân công, điều phối, giám sát và đánh giá công việc. Vì vậy, họ có trách nhiệm bảo đảm điều kiện làm việc an toàn và lành mạnh cho người lao động.
Cụ thể, nền tảng phải: cung cấp thông tin và, khi phù hợp, đào tạo về ATVSLĐ cho người lao động; bảo đảm thiết bị sử dụng trong quá trình làm việc không gây nguy hiểm cho sức khỏe và an toàn; trang bị phương tiện bảo hộ cá nhân khi cần thiết; và thiết lập các biện pháp phòng ngừa rủi ro nghề nghiệp phù hợp với tính chất công việc.
Ngoài ra, người lao động nền tảng được ghi nhận quyền từ chối thực hiện công việc khi có căn cứ hợp lý cho rằng công việc đó có nguy cơ nghiêm trọng và cấp bách đối với tính mạng hoặc sức khỏe, đồng thời có nghĩa vụ thông báo cho nền tảng.
Quản lý bằng hệ thống tự động – thách thức mới đối với công tác ATVSLĐ
Một trong những nội dung mới và đáng chú ý của dự thảo Công ước là các quy định về việc sử dụng hệ thống tự động trong quản lý lao động nền tảng.
Theo dự thảo, các nền tảng lao động số phải thông báo cho người lao động, tổ chức đại diện của người lao động và các tổ chức đại diện người lao động nền tảng (nếu có) về việc sử dụng các hệ thống tự động dựa trên thuật toán hoặc các phương thức tương tự để giám sát, đánh giá công việc hoặc đưa ra các quyết định liên quan đến công việc. Đồng thời, các nền tảng cũng phải cung cấp thông tin về mức độ tác động của các hệ thống này đối với điều kiện làm việc và khả năng tiếp cận công việc của người lao động.
Dự thảo Công ước cũng yêu cầu việc sử dụng các hệ thống tự động không được xâm phạm các nguyên tắc và quyền cơ bản tại nơi làm việc. Đặc biệt, việc sử dụng các hệ thống này không được dẫn đến phân biệt đối xử trực tiếp hoặc gián tiếp đối với người lao động nền tảng, bao gồm cả vấn đề thu nhập và cơ hội tiếp cận công việc.
Đáng chú ý, dự thảo quy định rõ rằng việc sử dụng các hệ thống tự động không được gây tác động có hại đến an toàn và sức khỏe của người lao động nền tảng, bao gồm việc làm gia tăng nguy cơ tai nạn lao động và các nguy cơ tâm lý – xã hội. Đây là một trong những nội dung mới của dự thảo, phản ánh sự quan tâm ngày càng lớn đối với những tác động của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đối với điều kiện làm việc của người lao động.
Bên cạnh đó, dự thảo cũng quy định người lao động có quyền được tiếp cận bản giải trình bằng văn bản đối với các quyết định do hệ thống tự động tạo ra khi những quyết định đó ảnh hưởng đến điều kiện làm việc hoặc khả năng tiếp cận công việc. Người lao động cũng có quyền yêu cầu xem xét bởi con người đối với các quyết định dẫn đến việc từ chối thanh toán, đình chỉ hoặc vô hiệu hóa tài khoản, hoặc chấm dứt quan hệ làm việc với nền tảng.
Kết luận
Dự thảo Công ước của ILO về việc làm bền vững trong nền kinh tế nền tảng đã đưa ra cách tiếp cận mới đối với công tác ATVSLĐ trong bối cảnh chuyển đổi số. Bên cạnh việc khẳng định quyền được làm việc trong điều kiện an toàn và lành mạnh của người lao động nền tảng, dự thảo còn nhấn mạnh trách nhiệm của nền tảng số đối với việc tổ chức công việc, cung cấp thông tin về an toàn và sức khỏe nghề nghiệp, cũng như bảo đảm các biện pháp bảo vệ phù hợp.
Các quy định liên quan đến quản lý bằng hệ thống tự động và điều kiện làm việc cho thấy những vấn đề mới đang được đặt ra đối với công tác ATVSLĐ trong nền kinh tế nền tảng, đồng thời phản ánh nỗ lực của ILO trong việc xây dựng các tiêu chuẩn lao động quốc tế phù hợp với sự phát triển của thế giới việc làm hiện đại.
Tài liệu tham khảo:
ILO (2025), Decent work in the platform economy (ILC.114/Report V(3)), truy cập ngày 24/6/2026 tại: https://www.ilo.org/sites/default/files/2025-08/ILC114-V%283%29-%5BWORKQ-250714-001%5D-Web-EN.pdf
Xuân Đài
