Những điểm mới vượt trội của Luật Hóa chất 2025

Ngày 14/6/2025, Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Hóa chất số 69/2025/QH15, đánh dấu bước sửa đổi toàn diện đầu tiên sau 15 năm triển khai Luật Hóa chất 2007. Luật sẽ có hiệu lực từ 01/01/2026, tạo dựng nền tảng pháp lý hiện đại và rộng mở hơn cho công tác quản lý hóa chất trong bối cảnh công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước, đồng thời đáp ứng yêu cầu về an toàn, môi trường và phát triển bền vững. Việc ban hành Luật diễn ra vào thời điểm Việt Nam đang thúc đẩy mạnh mẽ chiến lược tăng trưởng xanh, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, đòi hỏi hệ thống pháp luật về hóa chất phải theo kịp xu hướng toàn cầu.

Luật Hóa chất 2007 từng đóng vai trò nền tảng, thiết lập hệ thống quản lý hóa chất thống nhất trên cả nước, góp phần hình thành và phát triển ngành công nghiệp hóa chất Việt Nam trong giai đoạn đầu. Tuy vậy, sự phát triển nhanh của ngành, cùng với mở rộng phạm vi sử dụng hóa chất trong nhiều lĩnh vực sản xuất và đời sống, đã khiến Luật bộc lộ nhiều hạn chế. Luật hiện hành chưa bao quát được sản phẩm, hàng hóa có chứa hóa chất nguy hiểm; chưa theo kịp phương pháp quản lý vòng đời hóa chất đã trở thành xu hướng quốc tế; hệ thống phân loại hóa chất còn chung chung; và các yêu cầu về công nghệ sạch, sản xuất xanh chưa được quy định rõ. Bên cạnh đó, việc thiếu cơ sở dữ liệu tập trung và thiếu cơ chế chia sẻ thông tin đã làm giảm hiệu quả quản lý, gây khó khăn trong việc theo dõi, cảnh báo rủi ro và hỗ trợ doanh nghiệp tuân thủ quy định.

Trong bối cảnh đó, Luật Hóa chất 2025 được xây dựng theo tư duy quản lý mới, đồng bộ và hiện đại hơn. Một trong những điểm nhấn quan trọng nhất của Luật là mở rộng phạm vi điều chỉnh, hướng tới quản lý toàn bộ vòng đời hóa chất. Thay vì chỉ quản lý khâu sản xuất và kinh doanh như trước, Luật mới bao phủ từ nghiên cứu, sản xuất, lưu thông, sử dụng đến tồn trữ, thải bỏ và xử lý cuối vòng đời. Cách tiếp cận này phù hợp với xu hướng quản lý tiên tiến của EU và Hoa Kỳ, giúp kiểm soát rủi ro một cách xuyên suốt và toàn diện hơn.

Một điểm mới nổi bật khác là bổ sung quy định về quản lý hóa chất nguy hiểm trong sản phẩm và hàng hóa. Đây là nhóm thường được sử dụng trong đời sống hằng ngày như sơn, chất tẩy rửa, vật liệu tiếp xúc thực phẩm, đồ chơi và một số sản phẩm tiêu dùng khác, nhưng trước đây chưa nằm trong phạm vi điều chỉnh. Việc đưa nhóm sản phẩm này vào quản lý giúp tăng tính minh bạch, hỗ trợ cảnh báo nguy cơ và bảo vệ người tiêu dùng tốt hơn, đồng thời tiệm cận các yêu cầu khắt khe của những thị trường lớn như EU và Hòa Kỳ.

Luật Hóa chất 2025 cũng hoàn thiện hệ thống phân loại hóa chất theo hướng rõ ràng, khoa học và phù hợp hơn với thực tiễn. Các nhóm hóa chất bao gồm: hóa chất có điều kiện, hóa chất cần kiểm soát đặc biệt và hóa chất cấm. Đặc biệt, nhóm “hóa chất cần kiểm soát đặc biệt” lần đầu tiên được quy định, bao gồm các hóa chất có nguy cơ cao đối với an ninh, môi trường và sức khỏe cộng đồng. Việc phân loại rõ ràng theo mức độ nguy cơ và mục đích sử dụng sẽ giúp áp dụng các biện pháp quản lý phù hợp, tránh giám sát dàn trải, nâng cao hiệu quả và tính khả thi.

Một trong những điểm đột phá của Luật Hóa chất 2025 là việc tích hợp nguyên tắc hóa học xanh vào hệ thống pháp luật. Nguyên tắc này định hướng doanh nghiệp ưu tiên lựa chọn công nghệ, thiết bị và quy trình sản xuất thân thiện với môi trường; giảm thiểu sử dụng hóa chất nguy hiểm; và hạn chế phát thải ngay từ khâu lập dự án. Đây là xu hướng lớn trên thế giới nhằm giảm tác động tiêu cực đến môi trường, thúc đẩy đổi mới công nghệ, tăng khả năng tái chế và phát triển các vật liệu sinh học mới.

Bên cạnh đó, Luật tăng cường các yêu cầu về an toàn và an ninh hóa chất, bao gồm đánh giá khoảng cách an toàn đối với dự án hóa chất; xây dựng kế hoạch phòng ngừa và ứng phó sự cố; tổ chức diễn tập, huấn luyện định kỳ; và kiểm soát nghiêm ngặt các hóa chất dễ bị lợi dụng sai mục đích. Những quy định này góp phần giảm thiểu rủi ro mất an toàn, bảo vệ cộng đồng và nâng cao khả năng sẵn sàng ứng phó trong các tình huống khẩn cấp.

Một điểm mới quan trọng và mang tính nền tảng của Luật Hóa chất 2025 là đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý nhà nước về hóa chất. Luật quy định cụ thể việc xây dựng, vận hành và cập nhật “cơ sở dữ liệu chuyên ngành hóa chất”, đảm bảo liên thông, đồng bộ và chia sẻ thông tin giữa các bộ, ngành và địa phương. Cơ sở dữ liệu này sẽ phục vụ thu thập, xử lý, khai thác và chia sẻ thông tin về hóa chất, dự án hóa chất, hóa chất nguy hiểm trong sản phẩm và nhiều dữ liệu khác. Việc số hóa quản lý không chỉ tăng tính minh bạch mà còn hỗ trợ công tác giám sát rủi ro, tăng hiệu quả quản lý, đồng thời giúp doanh nghiệp tra cứu và tuân thủ pháp luật thuận lợi hơn.

Việc đưa chuyển đổi số vào Luật phản ánh xu hướng quản lý hiện đại, dựa trên dữ liệu và công nghệ. Đây cũng là bước chuẩn bị quan trọng để Việt Nam xây dựng hệ thống quản lý hóa chất thông minh, có khả năng cảnh báo sớm và hỗ trợ ra quyết định dựa trên dữ liệu lớn (Big Data) và các công cụ phân tích tiên tiến.

Nhìn tổng thể, Luật Hóa chất 2025 không chỉ cập nhật các quy định đã lạc hậu mà còn đặt nền móng cho một tư duy quản lý mới, toàn diện và hội nhập hơn. Luật hướng tới mục tiêu bảo đảm an toàn hóa chất cho con người và môi trường; thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp hóa chất theo hướng bền vững và công nghệ cao; nâng cao trách nhiệm của tổ chức, cá nhân trong quản lý hóa chất; đồng thời chuẩn bị cho giai đoạn chuyển đổi số sâu rộng trong lĩnh vực này. Với những thay đổi mang tính hệ thống và chiến lược, Luật Hóa chất 2025 được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành hóa chất, hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ, đáp ứng tốt hơn yêu cầu của các thị trường quốc tế và đóng góp tích cực vào mục tiêu phát triển bền vững của Việt Nam trong dài hạn.

Viện Khoa học An toàn và vệ sinh lao động