Các mối nguy cần lưu ý trong giai đoạn chuẩn bị hạ tầng, lắp đặt thiết bị Tunnel Boring Machine (TBM)

Phương pháp đào hầm bằng máy khoan hầm TBM (Tunnel Boring Machine) được áp dụng chủ yếu đào hầm Metro tại các đô thị. Tại Việt Nam, công nghệ này đã được sử dụng tại một số dự án như thủy điện Đại Ninh, dự án mở rộng thủy điện Đa Nhim, gần đây là các tuyến Metro ở Bến Thành – Suối Tiên, Nhổn – Ga Hà Nội. Phương pháp thi công hầm bằng TBM cho thấy có nhiều ưu điểm như giảm khối lượng đào lẹm, hạn chế ảnh hưởng đến các công trình bề mặt, giảm khối lượng nhân công và tăng tốc độ đào hầm.

Tuy nhiên, phương pháp này đòi hỏi chi phí đầu tư ban đầu khá cao và yêu cầu người lao động, người vận hành có trình độ phù hợp. Công tác sửa chữa, bảo dưỡng và thay thế phụ tùng cũng đặt ra những yêu cầu nhất định. Bên cạnh đó, môi trường địa chất trong các đô thị có thể phức tạp, đất đá mềm yếu. Việc tuân thủ quy trình, biện pháp kỹ thuật an toàn của người lao động cũng là yếu tố cần được quan tâm.

Trong quá trình thi công, các sự cố mất an toàn vẫn có thể xảy ra. Vì vậy, việc nhận diện các mối nguy là cần thiết để làm cơ sở đưa ra các giải pháp giảm thiểu rủi ro an toàn, vệ sinh lao động trong thi công hầm bằng công nghệ TBM.

Hiện trường giếng lắp đặt thiết bị TBM

Các nguy cơ gây mất ATLĐ trong giai đoạn chuẩn bị hạ tầng, lắp đặt thiết bị TBM  

Quá trình thi công hầm bằng TBM cơ bản gồm 3 giai đoạn chính: chuẩn bị mặt bằng hạ tầng, lắp đặt thiết bị; khoan tiến hầm; hoàn thiện và tháo dỡ thiết bị sau khi khoan.

Giai đoạn chuẩn bị hạ tầng và lắp đặt thiết bị TBM gồm nhiều công việc như đổ sàn bê tông, lắp đặt tấm thép bản đáy, lắp dựng hệ thống khung đẩy, bệ đỡ, giàn phụ trợ và hệ thống máy chính. Các công việc này được thực hiện trong không gian chật hẹp của giếng lắp đặt và có sự phối hợp của nhiều loại máy móc, thiết bị.

Trong giai đoạn này, người lao động có thể phải tiếp xúc với các yếu tố có hại như bụi, hóa chất, nhiệt độ, tiếng ồn và nhiều yếu tố nguy hiểm khác. Việc lắp đặt hệ thống TBM và các thiết bị phụ trợ cũng đòi hỏi sự phối hợp của các thiết bị có tải trọng lớn như cẩu lốp 500 tấn, 160 tấn và cẩu long môn 90 tấn.

Một số mối nguy cần lưu ý trong giai đoạn này gồm:

 – Mối nguy khi cẩu hạ, nâng kéo hàng siêu trường, siêu trọng

• Nguyên nhân và rủi ro: Quá trình cẩu hạ, kéo trượt các cấu kiện lớn như khiên giữa 95 tấn, đầu cắt 65 tấn và giàn phụ trợ 22–35 tấn được thực hiện trong không gian giếng lắp đặt chật hẹp. Các cấu kiện có thể va chạm với kết cấu ngầm hoặc vách tường. Việc sử dụng pa lăng xích, cẩu lốp và kích thủy lực cũng tiềm ẩn nguy cơ tuột móc, đứt cáp, gãy thanh treo, quá tải, đứt xích hoặc mất cân bằng áp suất làm sụt kích. Những sự cố này có thể dẫn đến rơi vật liệu, cấu kiện, sập đổ hệ thống tạm, văng thiết bị, va đập hoặc kẹp người lao động.
• Lưu ý phòng tránh: Cần quản lý nghiêm ngặt quy trình làm việc và kiểm định đầy đủ các thiết bị tời, cáp, cẩu. Người giám sát an toàn có vai trò quan trọng trong việc kiểm tra, phát hành hoặc rút giấy phép làm việc đối với các hệ thống nâng hạ. Việc vận chuyển, cẩu hàng siêu trọng phải do nhân sự có chứng chỉ chuyên môn đảm nhận. Người điều khiển tín hiệu cẩu cũng phải tuân thủ đầy đủ quy định về phương tiện bảo hộ lao động.

– Nguy cơ từ hàn cắt, khoan đục và làm việc trong không gian hạn chế

• Nguyên nhân và rủi ro: Công đoạn hàn ghép mặt bích, lắp ráp vỏ khiên được thực hiện trong không gian giếng lắp đặt chật hẹp, có nhiều cấu kiện, vật tư, vật liệu và dầu mỡ. Điều này làm tăng nguy cơ cháy nổ khi hàn. Môi trường làm việc kín khiến khói hàn và khí độc khó thoát ra ngoài, có thể dẫn đến nguy cơ ngạt khí do thiếu oxy. Bên cạnh đó, hoạt động khoan, đục bê tông phát sinh bụi và tiếng ồn, ảnh hưởng đến thính giác và hệ hô hấp của người lao động.
• Lưu ý phòng tránh: Cán bộ giám sát an toàn cần thường xuyên đo lường, giám sát nồng độ khí bên trong giếng lắp đặt, đặc biệt khi thực hiện công việc hàn trong không gian kín. Thợ hàn và thợ lắp máy tham gia thi công phải có chứng chỉ hoặc bằng nghề hợp lệ. Người lao động cần được trang bị phương tiện bảo hộ cá nhân phù hợp với các yếu tố độc hại trong môi trường làm việc.

– Nguy cơ va chạm phương tiện, chập điện và trượt ngã tại hiện trường

• Nguyên nhân và rủi ro: Khu vực thi công chật hẹp, bề mặt hầm ẩm ướt, đọng nước và chưa bằng phẳng có thể khiến các phương tiện như xe bồn, xe nâng hàng dễ va quệt, lật hoặc trượt bánh. Môi trường ẩm ướt, kết hợp với việc sử dụng máy khoan và đấu nối hệ thống dây cấp điện, có thể gây rò điện, phát sinh tia lửa điện hoặc chập mạch, dẫn đến điện giật. Ngoài ra, nhiều vật tư xếp chồng, các mảng thép khối lớn kẹp vào nhau và kết cấu giàn giáo trơn trượt có thể làm tăng nguy cơ kẹp tay, trượt ngã hoặc ngã cao khi công nhân leo trèo, lắp ráp.
• Lưu ý phòng tránh: Đơn vị thi công cần thường xuyên kiểm tra, nhắc nhở người lao động tuân thủ nội quy an toàn, đồng thời kiểm soát giao thông nội bộ và trật tự tại công trường. Việc điều khiển phương tiện trong không gian hạn chế phải do người có chứng chỉ chuyên môn thực hiện. Tất cả nhân sự tham gia tại hiện trường, từ giám đốc thi công, trưởng ca đến công nhân, phải tuân thủ nghiêm các quy định về sử dụng phương tiện bảo hộ cá nhân.

Kết luận

Giai đoạn chuẩn bị hạ tầng và lắp đặt thiết bị TBM tiềm ẩn nhiều mối nguy như sập đổ cần cẩu, đứt cáp nâng hàng, vật rơi, ngã cao, va chạm, kẹt, đè, cháy nổ khi hàn cắt, hở điện và lật thiết bị. Những sự cố này có thể gây tổn thất về người và tài sản, đồng thời ảnh hưởng đến tiến độ dự án.

Quản lý nghiêm ngặt quy trình làm việc, kiểm định thiết bị tời, cáp, cẩu, trang bị bảo hộ phù hợp và giám sát môi trường làm việc là những nội dung quan trọng để bảo đảm an toàn cho người lao động. Đây cũng là cơ sở để chủ đầu tư, đơn vị giám sát và đơn vị thi công xây dựng hệ thống quản lý đánh giá rủi ro, áp dụng các giải pháp phòng ngừa nhằm giảm thiểu nguy cơ đối với người lao động, góp phần nâng cao hiệu quả thi công hầm bằng máy TBM ở Việt Nam.

Trịnh Đăng Hưng

 Viện Khoa học An toàn & Vệ sinh lao động