Tự động hóa và chuyển đổi số: “Tấm lá chắn” mới bảo vệ sức khỏe người lao động ngành cơ khí

Thứ Sáu, 20/11/2026, 11:59 Sáng

Bước vào một xưởng cơ khí truyền thống, người lao động có thể phải đối mặt với tiếng máy ầm vang, bụi kim loại, khói hàn cay mắt, hơi nóng và những thiết bị nặng luôn tiềm ẩn nguy cơ tai nạn. Nhưng bức tranh ấy đang dần thay đổi. Robot nhận những công việc độc hại, xe tự hành vận chuyển vật liệu, còn cảm biến và các hệ thống phân tích dữ liệu giúp phát hiện dấu hiệu bất thường trước khi sự cố xảy ra. Tự động hóa và chuyển đổi số vì thế không chỉ là câu chuyện tăng năng suất, mà còn mở ra cơ hội xây dựng nơi làm việc an toàn, lành mạnh hơn cho công nhân cơ khí.

Trong bối cảnh doanh nghiệp Việt Nam đẩy mạnh hiện đại hóa sản xuất, Chương trình Chuyển đổi số quốc gia được phê duyệt theo Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 [1] là một định hướng quan trọng. Theo báo cáo năm 2025 của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) về AI và số hóa trong an toàn, sức khỏe tại nơi làm việc, robot, tự động hóa và công cụ số có thể giảm tiếp xúc với các yếu tố nguy hiểm và hỗ trợ phát hiện sớm rủi ro [2]. Tuy nhiên, hiệu quả bảo vệ người lao động còn phụ thuộc vào cách doanh nghiệp lựa chọn, vận hành và kiểm soát công nghệ.

Khi máy móc gánh bớt phần việc nguy hiểm

Ở công đoạn hàn, robot có thể làm việc trong khu vực được che chắn, giúp công nhân giảm thời gian trực tiếp tiếp xúc với hồ quang, nhiệt và khói hàn. Trong vận chuyển nội bộ, xe tự hành (AGV) và robot di động tự hành (AMR) hỗ trợ đưa phôi, linh kiện và vật liệu đến vị trí cần thiết, giảm việc nâng, kéo, đẩy vật nặng. Với máy gia công điều khiển số (CNC) và hệ thống cấp phôi tự động, người vận hành cũng bớt phải đưa tay đến gần vùng cắt, tiện, phay nguy hiểm.

Không phải công việc nào cũng cần hoặc có thể tự động hóa hoàn toàn. Điều quan trọng là ưu tiên những khâu nặng nhọc, lặp lại nhiều lần hoặc có mức tiếp xúc cao với bụi, tiếng ồn, khói hàn và nhiệt. Khi người lao động được tách khỏi nguồn nguy hiểm, công nghệ có thể góp phần phòng ngừa rủi ro ngay từ khâu tổ chức sản xuất, thay vì chỉ xử lý hậu quả.

Cảm biến thông minh: phát hiện sớm để phòng ngừa

Bên cạnh robot, cảm biến đo tiếng ồn, nhiệt độ, độ ẩm và chất lượng không khí có thể giúp doanh nghiệp theo dõi điều kiện trong nhà xưởng thường xuyên hơn. Khi dữ liệu được tập hợp trên hệ thống quản lý, người phụ trách có thể nhận ra thời điểm hoặc khu vực xuất hiện dấu hiệu bất thường để kiểm tra, điều chỉnh thông gió, hút bụi hoặc bố trí công việc phù hợp. Việc theo dõi liên tục bằng cảm biến là công cụ hỗ trợ, không thay thế quan trắc môi trường lao động theo quy định.

Một ứng dụng đáng chú ý khác là bảo trì dự báo. Thay vì đợi máy hỏng mới sửa, doanh nghiệp theo dõi độ rung, nhiệt độ, áp suất và tình trạng vận hành để phát hiện sớm máy rung bất thường, bộ phận quá nóng hoặc hệ thống hút bụi, hút khói hoạt động kém hiệu quả. Cảnh báo kịp thời giúp bộ phận kỹ thuật chủ động kiểm tra, bảo dưỡng, qua đó hạn chế nguy cơ sự cố, cháy và phát sinh thêm tiếng ồn, rung trong quá trình sản xuất.

Công nghệ số cũng có thể hỗ trợ cải thiện tư thế làm việc. Thông qua quan sát chuyển động, cảm biến hoặc thiết bị hỗ trợ nâng chuyển, doanh nghiệp có thêm căn cứ điều chỉnh vị trí thao tác, cách bố trí dụng cụ và giảm việc mang vác thủ công. Dù vậy, thiết bị phải phù hợp với thể trạng và công việc thực tế, tránh tạo thêm sự bất tiện hoặc nguy cơ mới cho người sử dụng.

Từ nhà máy thông minh đến môi trường làm việc an toàn

Tại Việt Nam, một số doanh nghiệp cơ khí đã từng bước đưa công nghệ vào sản xuất. Theo thông tin do THACO INDUSTRIES công bố, Nhà máy Nhíp ô tô tại Chu Lai tích hợp hệ thống giám sát, thu thập dữ liệu (SCADA), quản lý sản xuất (MES) với dây chuyền tự động; doanh nghiệp cũng giới thiệu ứng dụng robot phun sơn và robot di động phục vụ vận chuyển vật liệu [3, 4]. Công ty Cổ phần Cơ khí Phổ Yên (FOMECO) triển khai các giải pháp lắp ráp, dập tự động [5]; Cơ khí Đông Anh LICOGI đầu tư dây chuyền cán bi tự động và công nghệ làm khuôn đúc [6]. Những ví dụ này cho thấy nền tảng công nghệ để giảm thao tác trực tiếp ở các công đoạn nặng nhọc, nguy hiểm đang hình thành. Tuy nhiên, cần có số liệu quan trắc và đánh giá trước – sau để kết luận cụ thể mức cải thiện tiếng ồn, bụi, khói hàn hoặc mức giảm phơi nhiễm của công nhân.

Cũng cần nhìn nhận rằng nhà máy thông minh không đồng nghĩa với việc hết nguy hiểm. Công nhân có thể va chạm với xe tự hành hoặc robot khi đi vào vùng hoạt động; lỗi cảm biến, trục trặc điện và chuyển động bất ngờ của máy có thể gây tai nạn, nhất là lúc bảo trì. Việc liên tục theo dõi hệ thống hoặc làm việc theo chỉ tiêu do phần mềm đưa ra cũng có thể tạo áp lực tâm lý. Do đó, doanh nghiệp cần bố trí lối đi an toàn, che chắn và khóa liên động, nút dừng khẩn cấp, kiểm soát nguồn năng lượng trước khi sửa chữa và duy trì sự giám sát của con người.

Sau cùng, công nghệ chỉ là công cụ, còn người lao động phải là trung tâm. Trước khi đưa robot, xe tự hành hay phần mềm mới vào xưởng, doanh nghiệp cần lắng nghe ý kiến công nhân trực tiếp vận hành, hướng dẫn họ nhận biết vùng nguy hiểm, hiểu tín hiệu cảnh báo và xử lý tình huống bất thường. Đào tạo kỹ năng làm việc an toàn bên cạnh máy móc cần đi cùng với đầu tư thiết bị.

Tự động hóa và chuyển đổi số sẽ thực sự trở thành “tấm lá chắn” cho sức khỏe người lao động ngành cơ khí khi lợi ích không chỉ được đo bằng số sản phẩm làm ra, mà còn bằng việc giảm công việc nặng nhọc, giảm tiếp xúc với yếu tố có hại và phòng ngừa tai nạn hiệu quả hơn. Một nhà máy hiện đại trước hết phải là nơi con người được làm việc an toàn.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Thủ tướng Chính phủ (2020), Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.

[2] International Labour Organization – ILO (2025), Revolutionizing Health and Safety: The Role of AI and Digitalization at Work – Global Report, Geneva, DOI: 10.54394/KNZE0733.

[3] THACO INDUSTRIES (2025), THACO INDUSTRIES đẩy mạnh chuyển đổi số tại các nhà máy sản xuất linh kiện phụ tùng, 19/9/2025.

[4] THACO INDUSTRIES (2023), THACO INDUSTRIES tham dự Triển lãm Quốc tế Đổi mới sáng tạo Việt Nam 2023.

[5] Công ty Cổ phần Cơ khí Phổ Yên – FOMECO (2026), FOMECO cung cấp giải pháp tự động hóa, 03/4/2026.

[6] Công ty Cổ phần Cơ khí Đông Anh LICOGI, Lịch sử hình thành và phát triển.

Bài và ảnh: ThS. Nguyễn Khánh Huyền – Trung tâm An toàn lao động