Chuyển đổi số trong công tác an toàn, vệ sinh lao động: Xu hướng, cơ hội và thách thức
Chuyển đổi số mang lại tiềm năng to lớn cho đổi mới sáng tạo nhưng cũng đặt ra những thách thức mới đối với công tác an toàn, vệ sinh lao động (ATVSLĐ). Bằng cách dự đoán những thách thức tiềm ẩn và quản lý phù hợp, chúng ta có thể tối đa hóa lợi ích của những công nghệ hiện đại như trí tuệ nhân tạo (AI), robot thông minh, internet vạn vật (IoT), dữ liệu lớn (Big Data), thiết bị đeo, thiết bị di dộng và nền tảng trực tuyến… để xây dựng môi trường làm việc an toàn và hiệu quả hơn. Khi được áp dụng đúng cách, các công nghệ này không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro nghề nghiệp mà còn tạo ra những cơ hội mới để cải thiện điều kiện làm việc.
Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi số trong ATVSLĐ cũng đặt ra nhiều thách thức mới, như bảo mật thông tin, quyền riêng tư, áp lực tâm lý từ giám sát công nghệ, những bất cập trong hệ thống pháp lý và việc thiếu hụt kỹ năng công nghệ từ người lao động (NLĐ). Vì vậy, cần có cái nhìn toàn diện về các xu hướng công nghệ nổi bật, cơ hội, thách thức và giải pháp để tối ưu hóa ứng dụng công nghệ, giúp nâng cao hiệu quả công tác ATVSLĐ trong kỷ nguyên số.
1. Các xu hướng công nghệ nổi bật trong công tác ATVSLĐ
1.1. Internet vạn vật (IoT): Công nghệ IoT đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao khả năng giám sát và quản lý ATVSLĐ tại hiện trường. IoT tích hợp vào hệ thống quản lý ATVSLĐ cho phép xây dựng hồ sơ ATVSLĐ trực tuyến, cung cấp quyền truy cập thông tin tức thời cho nhà quản lý khi cần ra quyết định. Một trong những ứng dụng nổi bật của IoT trong ATVSLĐ là theo dõi vị trí và trạng thái của người lao động theo thời gian thực. Điển hình trong ngành khai thác than, việc ứng dụng IoT giúp xác định chính xác vị trí của công nhân trong hầm lò theo thời gian thực, đặc biệt hữu ích trong các tình huống khẩn cấp như tai nạn lao động, từ đó rút ngắn thời gian phản ứng và nâng cao hiệu quả cứu hộ.
1.2. Robot thông minh: Robot thông minh tích hợp AI đang ngày càng được ứng dụng rộng rãi để thay thế con người trong các công việc nặng nhọc, nguy hiểm. Những robot này có thể hoạt động tự động, giao tiếp với nhau, phân tích dữ liệu và thực hiện nhiều nhiệm vụ phức tạp mà không cần sự can thiệp trực tiếp của con người. Robot thông minh có thể làm việc cộng tác cùng NLĐ (cobot), giúp cải thiện chất lượng công việc, tăng năng suất, giảm tiếp xúc của NLĐ với các yếu tố nguy hiểm và nâng cao an toàn trong môi trường lao động.
1.3. Bộ xương ngoài (Exoskeletons): là thiết bị hỗ trợ đeo ngoài cơ thể, giúp giảm áp lực lên hệ cơ xương khi NLĐ thực hiện các nhiệm vụ xử lý thủ công. Công nghệ này tỏ ra hữu ích trong một số lĩnh vực đặc thù như quân sự, y tế hoặc các công việc đòi hỏi nâng nhấc vật năng. Mặc dù chưa phổ biến rộng rãi, bộ xương ngoài đã cho thấy hiệu quả trong việc giảm mỏi cơ, nguy cơ chấn thương và tăng hiệu suất làm việc cho NLĐ.
1.4. Hệ thống an ninh nâng cao bằng AI: AI là một chương trình máy tính được thiết kế để thu thập thông tin tương tự như nhận thức của con người. Ngày nay AI được tích hợp với nhiều công nghệ tiên tiến, đặc biệt là công nghệ xử lý hình ảnh, nhằm phân tích nội dung thu từ camera giám sát và cảnh báo sớm nguy cơ. Ví dụ, phần mềm trong camera có thể nhận diện hình ảnh ngọn lửa và kích hoạt hệ thống báo cháy. AI kỹ thuật số cho phép phân tích thời gian thực về NLĐ thông qua thiết bị di động, công nghệ đeo được, phương tiện bảo vệ cá nhân, hỗ trợ theo dõi và đánh giá tình trạng an toàn cả trong và ngoài nơi làm việc.
1.5. Dữ liệu lớn và điện toán đám mây: Dữ liệu lớn giúp phân tích các tập dữ liệu phức tạp bằng các thuật toán tiên tiến, vượt xa khả năng của các công cụ truyền thống. Ưu điểm nổi bật của dữ liệu lớn là khả năng xử lý và tích hợp dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau, ngay cả khi chúng không tương thích. Phân tích dữ liệu giúp dự đoán xu hướng tai nạn, đánh giá nguy cơ và đưa ra quyết định phòng ngừa phù hợp. Nhờ khả năng xử lý dữ liệu toàn diện và kịp thời, phân tích dữ liệu lớn mang đến một cách tiếp cận mới, chủ động và chính xác hơn trong quản lý ATVSLĐ. Điện toán đám mây giúp lưu trữ và truy cập dữ liệu dễ dàng, linh hoạt, đồng thời hỗ trợ ra quyết định nhanh chóng và chính xác hơn.
1.6. Thiết bị bảo vệ cá nhân thông minh: Thiết bị bảo vệ cá nhân thông minh tích hợp cảm biến giúp giám sát các mối nguy hiểm tại nơi làm việc theo thời gian thực, đưa ra cảnh báo sớm khi NLĐ gặp các vấn đề như căng thẳng, mệt mỏi hoặc dấu hiệu sức khỏe bất thường. Những thiết bị này cũng có thể cung cấp lời khuyên theo thời gian thực phù hợp với từng cá nhân, góp phần điều chỉnh hành vi, cải thiện an toàn và sức khỏe của NLĐ. Thông tin cũng có thể được các tổ chức thu thập và sử dụng để giúp dự đoán các vấn đề ATVSLĐ tiềm ẩn, xác định nơi cần can thiệp, góp phần bảo vệ NLĐ một cách chủ động và hiệu quả.
1.7. Thực tế ảo (VR) và thực tế tăng cường (AR): VR và AR đã mở ra kỷ nguyên đổi mới trong đào tạo ATVSLĐ, giúp mô phỏng các tình huống nguy hiểm để đào tạo an toàn lao động hiệu quả. Chúng đặc biệt hữu ích trong đào tạo, xử lý các tình huống khó mô phỏng trên lý thuyết, như phòng cháy chữa cháy, ứng phó khẩn cấp, làm việc trên cao hoặc vận hành thiết vị phức tạp. NLĐ có thể luyện tập các kỹ năng trong môi trường mô phỏng an toàn mà không cần tiếp xúc thực tế, từ đó giảm rủi ro tai nạn, nâng cao hiệu quả và tiết kiệm chi phí đào tạo.
1.8. Nền tảng trực tuyến và thiết bị kỹ thuật số di động: Nền tảng trực và thiết bị kỹ thuật số di động đang thay đổi cách tổ chức thị trường lao động, hỗ trợ làm việc từ xa hoặc bán thời gian. Ngoài ra, nền tảng trực tuyết còn giúp nhóm lao động yếu thế như người khuyết tật, lao động lớn tuổi tiếp cận tốt hơn với thị trường việc làm, đồng thời mở ra cơ hội quản lý nhằm giải quyết tình trạng việc làm không chính thức và thiếu các quy chuẩn rõ ràng.
1.9. Phần mềm ATVSLĐ thông minh: Trong những năm gần đây, nhiều tổ chức đã và đang phát triển các phần mềm chuyên dụng nhằm đảm bảo an toàn trong quy trình sản xuất cũng như nâng cao hiệu quả công tác ATVSLĐ. Thông qua hệ thống cảm biến và thiết bị đeo IoT, dữ liệu được thu thập liên tục theo thời gian thực, cho phép phát hiện vi phạm, dự đoán rủi ro và thực hiện giám sát chủ động nhờ phân tích nâng cao. Từ đó, phần mềm góp phần giúp các doanh nghiệp kịp thời nhận diện, cảnh báo và loại bỏ các nguy cơ mất an toàn trong môi trường lao động một cách hiệu quả và bền vững.
Trung tâm An toàn lao động (VNNIOSH) ứng dụng VR trong đào tạo ATVSLĐ, giúp NLĐ luyện tập các kỹ năng trong môi trường mô phỏng an toàn. Ảnh: Phi Long
2. Cơ hội và thách thức trong quá trình chuyển đổi số công tác ATVSLĐ
Chuyển đổi số trong công tác ATVSLĐ mở ra nhiều cơ hội quan trọng, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, phòng ngừa tai nạn và bệnh nghề nghiệp. Một trong những cơ hội rõ rệt nhất là khả năng tăng cường giám sát và phản ứng nhanh với rủi ro tại nơi làm việc thông qua công nghệ như IoT, AI và thiết bị đeo thông minh. Công nghệ số giúp NLĐ tránh khỏi các tình huống làm việc nguy hiểm, theo dõi mức độ phơi nhiễm, giảm thiểu công việc lặp đi lặp lại, nâng cao chất lượng công việc. Các công cụ số còn góp phần đổi mới phương thức đào tạo, đánh giá rủi ro, truyền thông và kiểm tra ATVSLĐ một cách nhanh chóng, chính xác và hiệu quả hơn. Ngoài ra, công nghệ số còn mở ra cơ hội tăng cường tính linh hoạt trong công việc, giúp NLĐ chủ động hơn, đồng thời tạo điều kiện để các nhóm yếu thế như người khuyết tật, người lớn tuổi dễ dàng tiếp cận thị trường lao động qua các nền tảng số, góp phần xây dựng lực lượng lao động đa dạng và bao trùm hơn.
Tuy nhiên, kèm với đó là nhiều thách thức mới. Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ khiến hệ thống pháp lý hiện hành khó theo kịp, gây ra khoảng trống trong quản lý và thực thi. Việc thu thập, xử lý và lưu trữ dữ liệu cá nhân NLĐ thông qua thiết bị đeo và hệ thống giám sát thông minh đặt ra những vấn đề nghiêm trọng về quyền riêng tư và an toàn thông tin. NLĐ cũng phải đối mặt với áp lực tâm lý khi bị giám sát liên tục và yêu cầu phải thích nghi nhanh với môi trường làm việc công nghệ cao. Bên cạnh đó, nền kinh tế kết nối toàn cầu 24/7 kéo theo sự xuất hiện của các hình thức làm việc mới như nền tảng trực tuyến, đòi hỏi tổ chức công việc ngày càng linh hoạt hơn. Điều này dễ phát sinh các rủi ro về tâm lý xã hội, như căng thẳng kéo dài, sức khỏe tâm thần kém do áp lực hiệu suất cao, lịch làm việc không đều, ít tương tác xã hội, thiếu hỗ trợ từ tổ chức, thiếu rõ ràng về trách nhiệm của các bên liên quan trong việc đảm bảo ATVSLĐ, ranh giới mờ nhạt giữa công việc và cuộc sống riêng tư, hay tình trạng việc làm thiếu ổn định.
3. Đề xuất giải pháp thúc đẩy chuyển đổi số trong công tác ATVSLĐ
Chuyển đổi số mang lại những cải tiến đáng kể cho công tác ATVSLĐ, song cũng đặt ra không ít thách thức mới do thay đổi trong quy trình làm việc. Để thúc đẩy hoạt động chuyển đổi số trong ATVSLĐ hiệu quả, cần thực hiện một số giải pháp sau:
– Xây dựng thể chế và khuôn khổ pháp luật phù hợp với quá trình chuyển đổi số, đưa ra các chuẩn mực và quy tắc ứng xử rõ ràng trong quản lý ATVSLĐ.
– Thiết lập khung quản lý xác định rõ nghĩa vụ, trách nhiệm của các bên liên quan đến ATVSLĐ trong các phương pháp làm việc và hệ thống công nghệ mới.
Tăng cường đào tạo cho NLĐ; tạo cơ hội trao đổi kiến thức, kinh nghiệm hai chiều để nâng cao năng lực, tính sáng tạo và khả năng thích ứng của NLĐ; đồng thời, điều chỉnh cách thức giao tiếp và phản hồi trong môi trường số.
Viện KH An toàn và vệ sinh lao động
