Những rủi ro an toàn lao động mới nổi và vai trò của công nghệ trong phòng ngừa
Vì sao các mối nguy hiện đại đang biến đổi nhanh hơn các biện pháp kiểm soát truyền thống và điều các nhà người lãnh đạo về an toàn cần nhìn nhận lại
Những rủi ro an toàn lao động nghiêm trọng nhất hiện nay không còn được xác định bởi những gì có thể nhìn thấy, nghe thấy hoặc đo lường ngay lập tức. Chúng được hình thành bởi tốc độ, mức độ phức tạp và sự tương tác – giữa con người, máy móc, môi trường và áp lực vận hành.
Tại các công trường xây dựng, nhà máy sản xuất, trung tâm logistics hay mỏ khai thác, các sự cố ngày càng không xuất phát từ một sai sót đơn lẻ, mà từ những điều kiện thay đổi nhanh chóng, vượt quá khả năng nhận biết của con người và hệ thống an toàn truyền thống. Chẳng hạn, trong vụ hỏa hoạn gần đây tại Hồng Kông, các báo cáo ban đầu cho thấy hệ giàn giáo tre được sử dụng tại công trường có thể đã góp phần khiến đám cháy lan nhanh theo chiều thẳng đứng.
Sự thay đổi này buộc các chuyên gia an toàn, vệ sinh lao động (ATVSLĐ) phải đối mặt với một thực tế khó khăn: nhiều rủi ro mới nổi mang tính hệ thống, động và có thể dự báo trước. Việc phòng ngừa không thể chỉ dựa vào bảng kiểm tuân thủ hay phân tích sau sự cố.
Thay vào đó, cần một cách tiếp cận dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI) nhằm hiểu rõ cách thức rủi ro hình thành, tích tụ và leo thang theo thời gian thực.
Khi các mối nguy quen thuộc vận hành theo cách không còn quen thuộc
Theo danh sách 10 vi phạm an toàn hàng đầu của Cơ quan Quản lý An toàn và Sức khỏe Nghề nghiệp Hoa Kỳ (OSHA) năm 2025, ngã cao, không tuân thủ sử dụng phương tiện bảo vệ cá nhân (PTBVCN), va chạm thiết bị và tiếp xúc với môi trường nguy hiểm vẫn là nguyên nhân phổ biến gây chấn thương nghiêm trọng và tử vong trong các ngành công nghiệp nặng.
Tuy nhiên, các cuộc điều tra sự cố gần đây cho thấy cơ chế dẫn đến những sự kiện này đang thay đổi.
Ví dụ, trong lĩnh vực xây dựng, giàn giáo và các cấu trúc tiếp cận tạm thời thường xuyên chịu tác động của tải trọng biến đổi, điều kiện thời tiết và thay đổi quy trình làm việc trong ngày. Một hệ giàn giáo được đánh giá là đạt chuẩn vào buổi sáng có thể trở nên rủi ro hơn vào buổi chiều do thay đổi gió, bố trí vật liệu hoặc điều chỉnh lối tiếp cận.
Tại các kho bãi và trung tâm logistics, sự tương tác giữa người đi bộ và phương tiện ngày càng phức tạp khi tự động hóa gia tăng, nhu cầu thông lượng cao vào giờ cao điểm và hoạt động ca đêm trở nên phổ biến.
Nguy cơ cháy nổ là một ví dụ khác cho thấy các giả định truyền thống còn nhiều thiếu sót. Hệ thống điện tạm thời, công việc hàn cắt sinh nhiệt, thiết bị dùng pin và vật liệu dễ cháy thường cùng tồn tại trong không gian hạn chế. Các vụ cháy liên quan đến các hạng mục tạm thời thường lan nhanh do phát hiện chậm, chưa hiểu rõ mô hình thông gió hoặc do kết cấu dễ cháy cho phép ngọn lửa lan theo chiều đứng trước khi chuông báo động được kích hoạt.
Điểm chung của các kịch bản này không phải là thiếu quy định an toàn, mà là thiếu nhận thức tình huống một cách liên tục.
Hạn chế của các chỉ số “hậu kiểm” trong dự báo an toàn lao động
Trong nhiều năm, việc đánh giá an toàn tại các cơ sở công nghiệp chủ yếu dựa vào các chỉ số hậu kiểm như tỷ lệ tai nạn ghi nhận (TRIR), thống kê thương tích, chỉ số mức độ nghiêm trọng và kết quả đánh giá tuân thủ.
Dù cần thiết cho trách nhiệm giải trình, những chỉ số này chỉ phản ánh điều đã xảy ra, chứ không phải điều sắp xảy ra.
Trong khi đó, các rủi ro mới nổi thường phát triển âm thầm: bề mặt trở nên trơn trượt khi độ ẩm tăng; sự mệt mỏi tích tụ qua các ca làm kéo dài; lộ trình thiết bị giao cắt khi bố trí mặt bằng thay đổi. Đến khi chuông báo động kích hoạt hoặc ngưỡng cảnh báo bị vượt qua, cơ hội phòng ngừa đã thu hẹp đáng kể.
Vì vậy, nhiều nhà người lãnh đạo về an toàn đang chuyển trọng tâm sang các chỉ số dẫn dắt (leading indicators) – những tín hiệu cảnh báo sớm cho thấy điều kiện đang xấu đi trước khi sự cố xảy ra. Các chỉ số này hiếm khi được ghi nhận bởi một cảm biến đơn lẻ.
Chúng hình thành từ các mô hình dữ liệu theo thời gian, không gian và hoạt động, được hỗ trợ bởi các hệ thống an toàn dựa trên AI, tích hợp công nghệ thị giác máy tính, phân tích video AI, cảm biến IoT, học máy và AI tạo sinh.
Hệ thống dựa trên AI đang thay đổi khả năng nhận diện rủi ro như thế nào
Những tiến bộ trong cảm biến, phân tích dữ liệu và AI đang tái định hình cách các tổ chức phát hiện và diễn giải rủi ro an toàn.
Chẳng hạn, một công trường xây dựng tại khu vực sa mạc của UAE hiện sử dụng trạm thời tiết dựa trên IoT để theo dõi các biến môi trường như nhiệt độ, chất lượng không khí, rung động, tiếng ồn và độ ẩm bề mặt.
Thiết bị đeo thông minh như đồng hồ và mũ bảo hộ thông minh cung cấp thông tin về vị trí, chuyển động và mức độ căng thẳng sinh lý của người lao động (NLĐ). Hệ thống thị giác máy tính tích hợp với camera CCTV sẵn có hoặc drone ứng dụng AI phân tích cách con người và thiết bị tương tác trong môi trường phức tạp.
Từng công nghệ riêng lẻ chỉ cung cấp dữ liệu. Khi được tích hợp, chúng tạo ra bối cảnh toàn diện.
Một tập đoàn xây dựng lớn tại Singapore với hơn 12.000 lao động từng liên tục gặp vấn đề như không tuân thủ PTBVCN, suýt xảy ra tai nạn quanh máy móc hạng nặng và rủi ro tiềm ẩn trong không gian hạn chế. Khi triển khai hệ thống giám sát an toàn AI toàn diện, điểm số an toàn tổng thể đã cải thiện gấp 10 lần và tiết kiệm được 7.000 giờ làm việc.
Từ các công ty sản xuất như Shell, Ford đến các “ông lớn” ngành khai khoáng như Gold Fields và BHP, hệ thống ứng dụng AI đang được triển khai để nâng cao năng suất, bảo đảm an toàn và tạo ra năng lực dự báo cho tương lai.
Đồng bộ công nghệ với yếu tố con người tại hiện trường
Bất chấp những tiến bộ này, công nghệ thôi chưa đủ để ngăn chặn các sự cố. Chính con người mới là yếu tố quyết định. Công nghệ thay đổi cách con người nhận thức rủi ro và tốc độ phản ứng của họ trước rủi ro đó.
Khi các giám sát viên, người lãnh đạo về an toàn và các nhà quản lý vận hành được trang bị thông tin chi tiết theo thời gian thực thay vì các báo cáo chậm trễ, các cuộc thảo luận về an toàn sẽ chuyển từ việc thực thi sang việc dự đoán tương lai. Thay vì nhắc nhở công nhân về các quy tắc chung chung, các nhà lãnh đạo giờ đây có thể giải thích lý do tại sao điều kiện đã thay đổi và những hành động nào là cần thiết ngay bây giờ.
Sự rõ ràng này giúp xây dựng niềm tin, đặc biệt trong môi trường rủi ro cao, nơi NLĐ thường hoài nghi trước các cảnh báo mang tính trừu tượng.
Theo thời gian, vòng phản hồi này củng cố văn hóa an toàn. Các tình huống suýt tai nạn không còn chỉ là câu chuyện truyền miệng. Các mối nguy mới nổi không còn vô hình. Phòng ngừa trở thành trách nhiệm chung, được hiểu biết đầy đủ, chứ không chỉ là nghĩa vụ theo thủ tục.
Quan trọng hơn, các hệ thống an toàn dự báo không thay thế các biện pháp truyền thống như đào tạo, biện pháp kỹ thuật hay PTBVCN. Chúng tăng cường hiệu quả của các biện pháp này bằng cách bảo đảm các biện pháp được áp dụng đúng thời điểm, đúng địa điểm và dựa trên điều kiện thực tế chứ không phải dựa trên giả định.
Như Gary Ng, CEO của viAct, nhận định: “Rủi ro tại nơi làm việc không còn mang tính tĩnh. Nó thay đổi từng phút, chịu tác động bởi môi trường, hành vi của NLĐ và áp lực vận hành. Khi hệ thống an toàn học được cách diễn giải sự tương tác của các yếu tố này theo thời gian, phòng ngừa sẽ chuyển từ phản ứng sau sự cố sang dự đoán trước khi sự cố hình thành.”
Rủi ro mới, trách nhiệm mới cho người lãnh đạo về an toàn trong năm 2026
Khi nơi làm việc ngày càng phức tạp, vai trò lãnh đạo về an toàn cũng cần phải phát triển tương ứng trong những năm tới. Thách thức không còn đơn thuần là việc thực thi tuân thủ, mà là quản lý sự biến động – của môi trường, khối lượng công việc và hiệu suất con người.
Điều này đòi hỏi phải đặt ra những câu hỏi khác nhau.
- Rủi ro thay đổi nhanh nhất ở giai đoạn nào của quá trình vận hành?
- Công việc nào nhạy cảm nhất với sự biến đổi môi trường?
- Sự mệt mỏi, ùn tắc hay thời tiết tương tác với các mối nguy vật lý ra sao?
- Những dấu hiệu cảnh báo nào thường xuất hiện trước các sự cố nghiêm trọng?
Các tổ chức đầu tư vào các hệ thống có khả năng trả lời những câu hỏi này sẽ tiếp cận được các chỉ số dẫn dắt mà phương pháp truyền thống không thể cung cấp. Ngay cả việc triển khai thí điểm từng phần – như áp dụng phân tích dự báo tại khu vực rủi ro cao hoặc trong các nhiệm vụ trọng yếu – cũng có thể giảm đáng kể nguy cơ chấn thương nghiêm trọng.
Đối với các nhà lãnh đạo ATVSLĐ đang điều hành trong môi trường ngày càng phức tạp, con đường phía trước nằm ở việc coi phòng ngừa là một lĩnh vực năng động. Một lĩnh vực đề cao tầm nhìn xa thay vì nhìn lại quá khứ, đề cao khả năng diễn giải thay vì ngưỡng cảnh báo cứng nhắc, và đề cao sự thấu hiểu thay vì giả định.
Biên dịch: Xuân Đài
